نوع یک نقایص ذخیره گلیکوژن (گليكوژنوز نوع يك، بیماری ون ژیرکه)

این بیماری یک اختلال ژنتیکی اتوزومی مغلوب با شیوع کلی 1 در 100000 هزار نفر در جمعیت های مختلف است. در این بیماری گلیکوژن و چربی در اندام ها و بافت های خاصی به ویژه کبد ، کلیه ها و روده های کوچک تجمع می یابد و باعث اختلال در عملکرد طبیعی آنها می شود. 

شایعترین نشانه ها و علایم بیماری در نوزادان در سن 3 تا 4 ماهگی دیده می شود زمانی که نوزادان در طول شب شروع به خوابیدن می کنند و مکرر شیر نمی خورند. قند خون پایین (هیپوگلیسمی) در نوزادان می تواند منجر به تشنج شود. در این بیماران میزان زیاد اسید لاکتیک (اسیدوز لاکتیک) و همچنین ترکیب مضری به نام اسید اوریک (هایپریوریسمی) در خون تولید می شود. مهمترین نشانه و عوارض این بیماری شامل بزرگ شدن کبد و شکم برآمده است. کلیه ها نیز ممکن است بزرگ شوند. اختلال در عملکرد پلاکت می تواند منجر به خونریزی بینی بطور مکرر شود. افراد مبتلا همچنین ممکن است به کرات اسهال شوند و دارای ذخایر کلسترول موجود در پوست (گزانتوم) باشند. در سنین بالاتر به طور معمول بیماران دارای اندام نسبتا نازک، قد کوتاه، و شکم برآمده هستند.

عوارض طولانی مدت در بیماران درمان نشده، شامل عقب ماندگی رشدی است که سبب کوتاه شدن قد، پوکی استخوان، بلوغ تاخیری می گردد. همچنین نقرس، بیماری کلیوی، فشار خون ریوی، تخمدان های پلی کیستیک، پانکراتیت و تغییرات در عملکرد مغز نیز در این بیماران مشاهده می شود. در نوجوانان و بزرگسالان مبتلا، تومورهایی به نام آدنوم در اوایل بلوغ ممکن است در کبد تشکیل شود. این توده ها معمولا علائمی ندارند و فقط با تصویربرداری از کبد شناسایی می شوند. آدنومها معمولاً غیر سرطانی (خوش خیم) هستند، اما گاهی اوقات این تومورها می توانند سرطانی (بدخیم) شوند. 

بیماری کلیوی یکی دیگر از عوارض در این دسته از بیماران می باشد. در بیشتر بیماران مبتلا به بیماری ذخیره سازی گلیکوژن نوع یک، در سنین بالاتر از 20 سال، پروتئینوری (پروتئین هایی که در ادرار دفع می شوند) مشاهده می گردد. آسیب شدید کلیه ممکن است با مقادیر زیادی پروتئین در ادرار، فشار خون بالا و کاهش توانایی کلیه ها برای فیلتر کردن مواد زاید به دلیل آسیب به واحدهای فیلتر کلیه (گلومرول) ایجاد شود. در برخی از بیماران با پیشرفت بیماری کلیوی، نارسایی کلیه می تواند اتفاق بیفتد که نیاز به دیالیز و در نهایت پیوند کلیه دارد. از عوارض دیگر می توان به فشار خون ریوی، استئوپنی (استخوان های ضعیف) و شکستگی ها اشاره کرد.

انتظار می رود در کودکان تحت درمان، رشد و بلوغ صورت طبیعی رخ دهد. هر چند درمان در این دسته از بیماران فقط سبب کاهش نشانه های عمومی بیماری می شود و بروی فعالیت آنزیمی هیچگونه تاثیری ندارد.

بیماری ذخیره سازی گلیکوژن نوع I (GSD I) دارای دو زیرمجموعه می باشد که عبارتند از:

GSD نوع Ia، ناشی از کمبود فعالیت کاتالیزوری گلوکز 6-فسفاتاز (G6Pase)؛

GSD نوع Ib، ناشی از نقص در مبدل گلوکز 6-فسفات SLC37A4 (حمل کننده) است.

در اثر همکاری این دو آنزیم با هم بدن می تواند شکل ذخیره قند (گلیکوژن) را در حین شکستن به گلوکز (قند) برای استفاده تجزیه کند. این دو دسته از بیماران دارای علایم یکسانی هستند که در بالا ذکر گردید. فقط بسیاری از افراد مبتلا به GSD Ib کمبود گلبولهای سفید خون (نوتروپنی) دارند که می تواند آنها را در معرض عفونتهای مکرر باکتریایی قرار دهد همچنین التهاب دیواره های روده نیز (بیماری التهابی روده) ممکن است دیده شود. مبتلایان به GSD Ib ممکن است با مشکلات دهانی از جمله التهاب لثه، رشد غیر طبیعی دندان و زخم های باز در دهان روبرو شوند. نوتروپنی و مشکلات دهان مخصوص افراد مبتلا به GSD Ib است و معمولاً در افراد مبتلا به GSD Ia مشاهده نمی شود.

تشخیص بیماری از نظر کلینیکی با آزمایش های بیوشیمیایی، پاتولوژی و ژنتیک مولکولی صورت می گیرد. تشخیص GSD نوع I شامل مطالعات خونی مانند سنجیدن قند خون ، کلسترول ، تری گلیسیرید ، لاکتات و اسید اوریک، اندازه گیری رشد و سونوگرافی یا سایر مطالعات تصویربرداری برای اندازه گیری اندازه کبد و کلیه ها خواهد بود. همچنین تجزیه و تحلیل بیوپسی کبد برای بررسی سطح آنزیم شخص مظنون به بیماری ذخیره سازی گلیکوژن نوع I ، لازم است. با جستجوی تغییر در ژن های مرتبط با GSD I ، از آزمایش ژنتیکی (DNA) می توان برای تشخیص اکثر افراد مبتلا به نوع یک a و b استفاده کرد. آزمایش ژنتیک مولکولی شامل تست توالی یابی نسل جدید جزء دقیق ترین روش های تشخیصی می باشد. 

درمان موثری برای این بیماری شناسایی نشده است. هیپوگلیسمی (قند خون پایین) را می توان با وعده های غذایی مکرر که حاوی کربوهیدرات ها هستند کنترل کرد.

در گذشته ، بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری ذخیره سازی گلیکوژن نوع یک بعد از دوران نوزادی و کودکی زنده نمی ماندند. امروزه ، نگهداري سطح قند خون به حالت طبیعی یا نزدیک طبیعی با استفاده از درمان موثر، ناهنجاري هاي متابوليك و ويژگي نارسايي رشد شديد را در بيماران بهبود مي بخشد. هنوز مشخص نیست که آیا از عوارض طولانی مدت می توان با رژیم درمانی جلوگیری کرد؟ با این حال ، با تشخیص زود هنگام ، رژیم غذایی مناسب و کنترل بهتر متابولیکی، بسیاری از افراد مبتلا به گليكوژنوز نوع يك بسیار خوب زندگی می کنند و بسیاری از بزرگسالان زندگی طولانی تر و سالم تری دارند.